भारतका अशोक स्वैन भारतले सीमा मिचेको सम्बन्धमा के भन्छन् 

alt
  • जेठ ९, २०७७
  • अनुवाद : किशोरकुमार कार्की

नेपाल र भारतको सम्बन्धको इतिहास धेरै लामो छ , तर हालैका वर्षहरुमा यो तनावपूर्ण बन्दै गएको छ । हालसालै, भारतले गरेको सडक उद्धघाटनले  तनावतर्फ धकेल्दै दुबै पक्षको सीमा विवादले नयाँ मोड लिएको छ । 

अशोक स्वैन भारतमा जन्म भई स्वीडेनको उप्पशाला विश्वविद्यालयमा शान्ति तथा द्वन्द्व अनुसन्धान विभागका प्राध्यापक हुन् । सन् २०१७ मा युनेस्कोको इन्टरनेशनल वाटर कोअपरेशनका अध्यक्ष भएका ब्यक्ति हुन् । अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा द्वन्द्व न्यूनीकरण, पानी र सीमा विवादमा भूमिका समेत निर्वाह गरेका चर्चित स्वैनसँग द डिप्लोम्याट डट कमका अरुण बूढाथोकीले नेपाल र भारतबीच भएको हालैको सीमा विवादका सन्दर्भमा गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश प्रस्तुत छ । 

डिप्लोम्याट :  नेपालले आफ्नो भूमाग भनेर दाबी गरिरहेकामा भारतले गरेको हालैको सीमा अतिक्रमणलाई कसरी लिनु हुन्छ ? यो भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबाट सञ्चालित भएको हो कि भारतीय विदेश नीतिबाट भएको हो ? 

अशोक स्वैन : भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको विचार र भारतीय विदेश नीतिमा म कुनै भिन्नता देख्दिन । के कुरा सत्य हो भने नेपाल लगायत अरु दक्षिणी मुलुकहरुसँगको भारतको विदेश नीति प्रतिकूल अवस्थामा गइरहेको छ र ठूलो दाइ हुनुको बडप्पन र कम कुराकानीका साथै आपसी सम्मानको अभाव देखिदै गएको छ । समय र भूराजनीति परिवर्तन हुँदै गएको सन्दर्भमा नीति सुस्त गतिमा परिवर्तन भइरहेको तर नरेन्द्र मोदी प्रधानमन्त्री भइकन संक्रमणकाल रोकिएको छ । सन् २०१४ मा मोदी सत्तामा आएपछि उनले पुरानै भारतीय छिमेकी नीति अवलम्बन गरेका छन् । 

डिप्लोम्याट : दुबै मुलुकका आ आफनै दाबी छन् , तर भारत भने १८१६ को सुगौली सन्धी (जसले लिपुलेक, कालापानी , लिम्पियाधुरा नेपालको हो भनेर भन्छ ) लाई मान्दैन । तपाईंलाई लाग्छ नेपालले यो कुरा बेलायतसँग राख्नुपर्छ ?  

अशोक स्वैन : मलाई लाग्दैन बेलायतले सहयोग गर्ला भनेर । पहिलेका औपनिवेशिक शासकहरु इतिहासको आफना उत्तरदायित्वहरुबाट पन्छिसकेका छन् । बेलायतसँग न त शक्ति छ , न भिन्नता देखाउने कुनै नीति छ । बेलायतको पुरानो उपनिवेश इजिप्टसँग पनि इथोपियाको भएको पानीको बिशाल बाँधको विवादमा यस्तै खालको माग भएको थियो तर बेलायत त्यस विवादमा संलग्न भएको भएपनि केही पार लाउन सकेन । विवाद सुल्झाउनका लागि नेपाल र भारतका बीच वार्ता भन्दा उत्तम विकल्प केही हुँदैन । यदी वार्ताबाट हुन सकेन भने पनि कानूनी उपचारका लागि अर्को उपाय भनेको अन्तर्राष्ट्रिय न्यायलय हो । 

डिप्लोम्याट : भारतलाई नेपालमा प्रायः विस्तारवादी वा क्षेत्रीय बदमाशका रूपमा हेरिन्छ । भारतमा निरन्तर नेपाल केवल एक उपग्रह वा प्रतिनिधि राज्य हो र साथै हालसालै कम्युनिष्ट वा चीन समर्थक राज्य हो भन्ने कथन जारी छ ।  नेपाललाई  अर्को प्यालेस्टाइन बनाउने भारतको लक्ष्य हो कि  ? 

अशोक स्वैन : दक्षिणपन्थी शासनको अधीनमा रहेको भारत कुरा धेरै गर्ने र काम कम गर्नेमा पर्छ । कोभिड १९ को संकट देखा पर्नु अगाडि नै यसको अर्थतन्त्र एकदमै डरलाग्दो स्थितिमा रहेको र यसको क्षेत्रीय सुरक्षालाई पाकिस्तान र चीन दुई मोर्चाबाट लगातार चुनौती देखा परिरहेको छ । कसैले भारतबाट  सुनेको हल्लाबाजहरुको आवाजलाई  गम्भीरताका साथ लिन जरुरी छैन , किनकि उनीहरूसँग वैश्विक र क्षेत्रीय भूराजनीतिमा आइरहेको परिवर्तनलाई आधारभूत रुपमा सम्झिन सक्ने क्षमताको अभाव छ  र सैन्य, आर्थिक र विश्वव्यापी शक्ति स्थितिको बलमा उसको दम्भको दृष्टिकोण छ ।

डिप्लोम्याट : नेपाल र भारतबीच बढी रहेको तनावलाई कसरी लिनु हुन्छ ? सन् २०१५ मा भारतले नेपालमा नाकाबन्दी ग¥यो , र अहिले लिपुलेकमा सडक बनाएको छ । भारतले अनधिकृत रुपमा आफनो जमिन कब्जा जमाउन खोजिरहेको सन्त्रासमा नेपाल छ । भारतको नेपालप्रतिको स्वार्थ पानी र सुरक्षा मात्रै हो त ?  

अशोक स्वैन : मलाई लाग्दैन कि भारत नेपालको क्षेत्र ओगट्न चाहन्छ । नेपालसँग व्यवहार गर्ने भारतको वास्तविक समस्या संवेदनशीलता र आपसी सम्मानको अभाव हो । गल्तीलाई सुधार्ने भन्दा पनि यो खालको दृष्टिकोण राखिराख्न उसैको सुरक्षाको लागि प्रतिउत्पादक भएको छ भन्ने कुराको हेक्का राख्न ऊ असफल भएको छ, अझै यही दृष्किोणलाई मजबुत बनाउदै लगिरहेको छ । दुबै देशले लाभ हासिल गर्नका लागि धेरै कुराहरु छन् । विशेष गरी भारतले पारस्परिक लाभका आधारमा पानीको सवाललाई सम्बोधन गर्नुपर्छ ।  “म मात्रै“ भन्ने खालको दृष्टिकोण राख्ने हो भने कहिले पनि सीमा वारिपारिको पानी माथिको साझेदारीमा लाभकारी हासिल गर्ने र त्यो दिगो पनि हुनसक्दैन । 

डिप्लोम्याट : नेपालका विश्लेषकहरू १९५०को  दशकदेखि भारतले नेपालको राजनीतिक मामिलामा हस्तक्षेप गरिरहेको भन्दै आएका छन् र भारत केवल नेपालमा नियन्त्रित अस्थिरताको स्थिति कायम राख्ने स्वार्थमा छन् । तपाईलाई भारतले नेपालबाट के चाहना राखेको छ भन्ने लाग्छ ? 

अशोक स्वैन : मलाई लाग्छ  भारत एक देशको रूपमा  र त्यहाँका जनतासँग नेपालको लागि ठूलो सद्भाव छ । तर यदि शासकको दृष्टिकोणलाई हेर्ने हो भने, अल्पदृष्टि तर श्रेष्ठ बन्ने हतारो छ । नियन्त्रित अस्थिरताको पनि आयु छ र त्यो खेल खेल्दै गर्दा भारतले आफ्नो प्रभावको प्रमुख अंश गुमाइसकेको छ । यदि ऊ नेपालको पक्षमा फिर्ता जान चाहान्छ भने  भारतीय नीति समयमै परिपक्व हुनु आवश्यक छ त्यो सम्बन्धको विकास हुनु जरुरी छ र मैले भन्दै आइरहेको कुरा पनि  आपसी सम्मान र सहकार्यका साथ र त्यो सम्बन्ध विकास हुनु आवश्यक छ भन्ने कुरा हो । 

डिप्लोम्याट : नेपाल र भारत आपसी समाधानका लागि कसरी आउलान् ? 

अशोक स्वैन : वार्ता , वार्ता र वार्ता । समस्या समाधानका लागि प्रयासरत पक्षहरुका लागि वार्ता भन्दा उत्तम विकल्प छैन । तर, वार्ता आपसी समझदारीको सूत्रमा आधारित हुनुपर्छ , एक पक्षीय दबावमूलक एजेण्डा र वार्ताबाट हैन ।  दुबै देशका धेरै साझा कुराहरु छन् ः भूगोल, इतिहास, संस्कृति, भाषा र धर्म । यदी उनीहरु वार्ता गर्न समाधान निकाल्न सक्दैनन् भने , कसले सक्छ त ? 

डिप्लोम्याट :  नेपालका राजनीतिज्ञहरु ढुक्कले बसेको र केही नगरी बसेको आरोप नेपाली जनताले लगाई  रहेका छन् । नेपालले लिपुलेख सीमाको छेउमा सशस्त्र प्रहरी बल (एपीएफ) परिचालन गरेको छ र कालापानी र अन्य सीमा क्षेत्रमा एपीएफ सीमा चौकी स्थापना गरिरहेको छ । के नेपालले यसको सिमाना बारमा लगाउनु पर्छ ?

अशोक स्वैन : सीमानामा बार लगाउनु समाधान होइन र यस्तो प्रयास कतै पनि गरिएको छैन । यदि भारत र बंगलादेश  मिलेर धेरै जसो उनीहरूको सीमा विवाद समाधान पारस्परिक समझदारीका आधारमा गर्न सक्छन् भने किन भारत र नेपालले यस्तै गर्न सक्दैनन ? सुरक्षा बल ल्याएर र यस मुद्दालाई उच्च सुरक्षा मुद्दाको रुपमा हेर्दा  दुबै देशलाई कुरा गर्ने क्रममा कुरा गर्न गाह्रो हुन्छ । मलाई लाग्छ कि नेपालले सर्वप्रथम दुईपक्षीय आधारमा आफना सबै राजनैतिक र कूटनीतिक पूंजीको प्रयोग गरी भारतलाई  द्विपक्षीय सीमा विवादको समाधानका लागि विस्तृत सम्झौतामा पुग्न अनुरोध गर्नुपर्दछ ।

डिप्लोम्याट : भारतले नेपाललाई सधैं जसो आफू विरुद्ध चीन कार्ड खेल्छ भन्ने दोष लगाउँदछ । तर नेपालमा भारत विरोधी घटना भयो भने भारतले चीन कार्ड वा पाकिस्तान कार्ड खेल्छ । यस्तो आफैमा विरोधाभाष पूर्ण मानसिकता दिल्ली प्रशासनमा किन भएको भन्ने कुरामा तपाईंलाई के लाग्छ ? 

अशोक स्वैन :  यो एकदमै सजिलो तरिका भएकाले उनीहरुले यसो गरेका हुन् । किनभने  उनीहरुको गलत कदमले उनीहरूलाई यो अवस्थामा ल्याइपु¥याएको भन्ने कुरा राम्रोसँग थाहा छ । 

डिप्लोम्याट :  भारतीय सेना प्रमुख जनरल एमएम नारावनेले हालै नेपालले चीनको सल्लाहमा लिपुलेखमा भएको सडक निर्माणको विरोध ग¥यो भन्ने टिप्पणी गरेका छन् । भारतले पनि पनि नेपालबाट पाम तेल आयातमा प्रतिबन्ध लगायो । तपाईं नेपालमा सेना प्रमुख जनरलको टिप्पणीलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?

अशोक स्वैन :  नेपालमा चीनको बढ्दो प्रभावको बारेमा भारतमा बढ्दो चिन्ता  छ । तर, आत्मसमिक्षा गर्नुको सट्टा यसले नेपाललाई दोष दिने सजिलो बाटो अपनाएको छ । मित्रता जहिले पनि दोस्तीमा आधारित हुन्छ, जबरजस्ती वा छल गरेर   होइन । 
भारतीय सेनापतिहरुको राजनीतिक र कूटनीतिक जस्ता संवेदनशील विषयहरूमा टिप्पणी गर्नबाट आफूलाई अलग राख्ने लामो परम्परा रहेको थियो । तर, त्यो परिवर्तन भएको छ र भारतमा एक नयाँ प्रवृत्र्ति देखा परेको छ , र जनरलहरूले कुनै पनि र सबै कुराको बारेमा टिप्पणी गरिरहेका छन् । तिनीहरू आफ्नो पेशाको आधारभूत मर्यादा पालन भन्दा पनि सत्तारूढ शत्तिलाई खुशी राख्न बढी उत्सुक छन् भन्ने देखिन्छ । 

डिप्लोम्याट :   चिनको उदय सँगै  नेपालमा युवाहरुको आवाज , के भारतले  नेपालको सार्वभौमिकताको सम्मान गर्न सुरु गर्नु पर्छ भन्ने लाग्छ ?

अशोक स्वैन :  मैले पहिले भनेको छु, संसार पहिले पहिले जस्तो छैन । भारतीय विदेश नीतिले यसलाई सकेसम्म चाँडो स्वीकार्नु पर्छ र सकेसम्म छिटो आफना कृयाकलापलाई सुधार गर्न आवश्यक छ।

डिप्लोम्याट :  नेपाल र भारतको सम्बन्धको भविष्य कस्तो होला ? 

अशोक स्वैन :  नेपाल र भारतको सम्बन्ध मैत्रीपूर्ण र सहयोगी हुनु पर्छ । आपसी लाभका लागि दुबैसँग धेरै कुराहरु छन् । यद्यपि भारतले सम्बन्धलाई यथावत राख्न धेरै सक्रिय भूमिका खेल्नु पर्छ । यदि भारतसँग एक विश्वको शक्ति बन्ने महत्वाकांक्षा छ भने, यसको छिमेकी मैत्री हुनुपर्छ । यदि भारत नेपालसँग मित्र हुन सक्दैन भने अरु कुन देशहरूसँग यो हुन सक्छ त । 

 

धरान–१५ को एक घरमा आ ...

धरान । धरान–१५ स्विमिङ पुल नजिकै २० मिनेट अगाडिदे ...

क्वारेन्टाइनमा रहेका ...

दिनेश सुब्बा पथरी / कानेपोखरी गाउँपालिकाको वयरवन स ...

काम कुरो एकातिर, कुम ...

तुलसीप्रसाद दुलाल लगातार तीन बर्ष बजेट निर्माण गर् ...

आजको राशिफल, जेठ २२ ...

वि.सं. २०७७ जेठ २२। बिहीवार। इ.स. २०२० जुन ४। ने.सं. ११ ...

हाम्रो बारेमा

यो वेवसाइट ब्लाष्ट राष्ट्रिय दैनिकको आधिकारिक न्यूज पोर्टल हो । नेपाली भाषाको यो पोर्टलले समाचार, विचार, मनोरञ्जन, खेल, विश्व, सूचना प्रविधि, भिडियो तथा जीवनका विभिन्न आरोह अवरोहका समाचार र विश्लेषणलाई समेटिएको छ । तपाईको सूचनाको भोक मेट्न हामी निरन्तर सूचना प्रवाहमा जागा रहने छौ । राष्ट्रियता, लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार, सुशासन र प्रेस स्वतन्त्रताका सवालमा राष्ट्रको पहरेदार भएर हामी लडिरहने छौ ।

सम्पर्क

  • धरान उपमहानगरपालिका-१५ पुष्पलाल मार्ग
  • फोन नं.: ०२५–५२५४५८
  • समाचार शाखाः ०२५–५३३४३५
  • बिज्ञापन शाखाः ०२५–०२५–५३३४१४
  • वेबसाइट: Blastkhabar.com
  • [email protected]

Copyright © 2016 / 2020 - Blastkhabar.com All rights reserved